Bezoekersteller

Zutphen is steeds meer in trek bij bezoekers. We houden graag bij hoeveel mensen deze site bekijken.
170256
VandaagVandaag136
GisterenGisteren197
Deze weekDeze week325
Deze maandDeze maand5003
US
UNITED STATES
US
Dank voor uw interesse.

Voorwoord.

Op 14 april 2015 is het 70 jaar geleden dat de Duitse troepen uit de gemeente Zutphen verdreven zijn door voornamelijk Canadese militairen. Op 10 mei van dat zelfde jaar is het 75 jaar geleden dat Duitse soldaten Nederland zijn binnengevallen.
Hun eerste doel hier is om de IJsselbrug in Zutphen ongeschonden in handen te krijgen. De grondtroepen worden onderweg opgehouden door versperringen die het Grens Bataljon tussen de grens en de IJssel heeft gemaakt. Deze worden niet verdedigd.
Na de capitulatie volgt een periode van bezetting. Ogenschijnlijk gebeurt er niets bijzonders. Er wordt gewerkt, naar school gegaan, getrouwd, gesport, uitgegaan en er zijn concerten o.a. op de markt door een groot Duits muziekkorps.

De oorlogsgeweld is weer heel dichtbij als op 28 september 1944 een munitietrein op het emplacement door vliegtuigen aangevallen wordt en ontploft, op 14 oktober 1944 een bombardement bestemd voor de brug de stationsbuurt vernielt en in april 1945 de bevrijding van de gemeente veertien dagen in beslag neemt. Een periode die een groot deel van de bevolking in de kelder of in een andere schuilplaats doorbrengt.

De laatste drie beschreven gebeurtenissen zijn heel veel in de publiciteit geweest. Zonder volledig te kunnen zijn kijken we in de komende maanden in korte stukjes vrijwel alleen terug op allerlei minder bekende zaken.

ordedienst
Foto: Armband van de Luchtbeschermingsdienst. Stedelijke Musea Zutphen

Maatregelen voor het geval dat.

Midden jaren dertig wordt in Zutphen een Luchtbeschermingsdienst opgericht. Dat houdt in dat mensen zich beschikbaar stellen om in tijd van oorlog allerlei hulp te verlenen. Na een eerste oefening in 1937 volgt twee jaar later een grote verduisteringsoefening. Het is de bedoeling dat alle lichten in de stad, ook van het spoor, gedoofd worden. De AVRO stuurt een vliegtuig maar die kan de stad niet meer zien. Als oefening moet o.a. de brandweer van de post aan de Paardewal zonder verlichting naar het stationsplein rijden. Het begin en het einde van de oefening wordt aangegeven door het loeien van de sirenes.

In november 1939 krijgen Zutphenaren in de buurt van bruggen de raad om logies te bespreken bij bekenden elders in de stad voor het geval dat de bruggen opgeblazen zullen worden. Dat geldt ook voor de huizen vlak bij de IJssel. Voor de Hoven wordt een evacuatie plan opgesteld omdat daar mogelijk vijandelijk artillerievuur terecht kan komen.
Eind december blijkt dat er voor 2250 mensen onderdak in Klarenbeek geregeld zal worden. De afstand zal, voor zover mogelijk, lopend moeten worden afgelegd. Voor minder validen wordt vervoer met paard en wagen geregeld. Men moeten voor twee of drie dagen voedsel en eetgerei meenemen, maar ook voldoende dekens en de distributie stamkaarten.

De brandweer krijgt in augustus 1939 twee z.g. tweewielige afneembare babyspuiten. Motor en pomp wegen 125 kg kunnen rijden maar zijn ook door vier personen te dragen.

Alle richtingaanwijzingsborden en plaatsnaamborden moeten eind december 39 verwijderd worden. Dat geldt ook voor reclame borden op panden met de plaatsnaam en voor de blokposten van de spoorwegen.

De directie van De Geldersche Tramweg Maatschappij krijgt begin mei 40 opdracht om zoveel mogelijk automaterieel ’s avonds na het beëindigen van de dienst naar de westzijde van IJssel over te brengen. Zodat de vijand die niet kan gebruiken.

evacuatiekaart

Foto Evacuatiekaart. Stedelijke musea Zutphen.

Militaire maatregelen.

Op 7 mei 1940 worden de verloven weer ingetrokken, de kazematten bezet en de springladingen onder de bruggen aangebracht en de IJsselbrug gesloten verklaard van zonsondergang tot 6.30 uur. In Zutphen is het 1-35 regiment infanterie en een bataljon van het grensbataljon gelegerd. Het is een doorn in het oog van de militairen dat het verzoek van de Territoriaal bevelhebber om in het grensgebied de staat van beleg af te kondigen niet gehonoreerd wordt. Zo kunnen Duitse militairen ongehinderd de Nederlandse stellingen in kaart brengen en kunnen Duitse sympathisanten ongehinderd “orders gaan halen”.

Naast de militairen zijn er ook vrijwilligers in militaire uniformen paraat. Het is luchtwachtdienst die in Zutphen vanaf het dak van Reesink en vanuit een post bij de steenoven aan de Vliegendijk vliegbewegingen van Duitse toestellen per telefoon doorgeven aan de centrale post in Utrecht.

Op 9 mei krijgt de Duitse bevelhebber van de 227e infanterie divisie tijdens een papieren oefening op een kasteel in het Münsterland het bericht door dat de aanval op Nederland op 10 mei zal zijn. Op het allerlaatste moment wordt er nog een verandering in de sterkte doorgevoerd. De oefening wordt afgebroken en de staf gaat naar het uitgangspunt Emmerik. Vandaar wordt in de nacht van 10 mei de aanval op de Achterhoek ingezet.

Tevens wordt een gepantserde trein voorafgegaan door een Pantserwagen op de rails vanuit Borken via Winterswijk naar Zutphen gestuurd. Omdat de spoorlijn van de regering niet ondermijnd en opgeblazen mag worden kan deze vrijwel ongehinderd doorrijden. De Zutphense IJsselbruggen zijn dan al opgeblazen. De pantserwagen wordt vlak voor de brug door een kanonschot geraakt. De militairen bezetten het emplacement en het station.

Langs de hele grens zijn zenders opgesteld die bij overschrijding een boodschap uitzenden. Degene die een speciale ontvanger hebben kunnen deze berichten horen. Om 3.58 meldt de zender Fak Fak in Zevenaar: Hier zender Fak Fak, storm uit het oosten” een teken dat daar de grens overschreden is. De oorlog is begonnen.asperges-ijsselbrug

Foto. Oprit IJsselbrug Hoven met z.g. “asperges “afgesloten. Foto Stedelijke Musea Zutphen.

10 mei

Politiemensen adviseren op 10 mei rond 5 uur ‘s morgens de mensen in de Hoven om te vertrekken. Omstreeks negen uur is iedereen in Klarenbeek. De meesten keren op de 13e terug maar niet iedereen vindt zijn huis in dezelfde staat terug. Er zijn nog al wat huizen vernield door oorlogshandelingen en hier en daar is zelfs geplunderd.

Veel mensen in de stad schrikken wakker als de spoor- en verkeersbrug opgeblazen worden. Dan is het duidelijk: het is oorlog. De mensen van het grensbataljon trekken zich terug op de stad, vernielen de drie bruggen over de hoofdgracht, rijden hun auto’s op het Hoornwerk de IJssel in en gaan per boot naar de Hoven. Eén terugtrekkende groep loopt vast op de Deventerweg. De munitie wordt er uit gehaald en de wagen in brand gestoken. Ze gaan via het emplacement richting Gasfabriekhaven maar stuiten op Duitse militairen die met de

De Duitsers besluiten dat het bruggenhoofd in Zutphen door de Schnelle Gruppe Mitte van de S.S. gevormd moet worden. In de buurt van nu het nieuwe Bornhof gaat artillerie in stelling. Maar dat heeft weinig effect op de bunkers. Pas na de inzet van een Panzer Jäger compagnie voor het schieten op de schietgaten van de bunkers lukt het voet aan de grond te krijgen in de Hoven. Volgens de Duitsers bieden de Nederlanders hardnekkig tegenstand. Vanuit de huidige jachthaven, vertrekken S.S.ers met rubberboten om het bruggenhoofd te vormen. Zware mitrailleurs zorgen er voor dat in eerste instantie weinig boten de overkant bereiken en heel veel S.S. ers verdrinken. In plaats van ’s morgens vroeg wordt de Hoven pas omstreeks 18.00 uur bezet. Dan blijkt ook het nut van de vernielingen tussen grens en IJssel, diverse stukken van de meegenomen pontonbrug zijn gebruikt en er is te weinig lengte om de IJssel te overbruggen. Dat wordt pas de volgende dag aangevuld en dan kan groot materieel over gezet worden.
Bij de strijd in Zutphen komen 11 Nederlandse militairen om het leven. Ze worden op 13 mei in bijzijn van het college van burgemeester en wethouders begraven in een voorlopig graf. In het bijzijn van hun kameraden en de kolonel Dwars in uniform wordt op 30 augustus 1941 op het definitieve graf een monument onthuld op de Oude Begraafplaats.monument-medestrijders

Onthulling monument met defilé medestrijders. Voorop Kolonel Dwars in uniform. Foto Stedelijke musea Zutphen.

Bezetting

De Duitse pontonbrug ligt er maar kort. De gemeente zorgt voor een veerdienst. Omdat de uiterwaarden blank komen te staan wordt een plankier aangelegd naar de pont. 

Duitse werklieden leggen een houten brug bij de Laarstraat en noemen die “Coburgerbrücke”. De andere overgangen krijgen later een noodbrug..
Het Oppercommando van het Duitse bezettingsleger deelt op 15 mei mee dat van nu af aan huizen, kerken, werkplaatsen, fabrieken, winkels, stallen e.d. voortaan gedurende de avond en de nacht lichtdicht afgeschermd moeten worden. Het voorlicht op de fiets mag maar 2x1 cm groot en alleen de bovenste helft van het achterlicht mag zichtbaar zijn

Dan volgt een periode van bezetting. Duitse militairen zijn ondergebracht in de kazernes en scholen. Regelmatig krijgt de burgemeester opdracht om militairen en wagens in de stad onder te brengen. Ze worden vaak ingekwartierd bij burgers. De eerste Zutphensche Courant verschijnt weer op 14 mei. Daarin staat dat de Wijnhuistoren nu de Duitse zomertijd aangeeft een verschil van 1 uur en 40 minuten. Eind mei kunnen de distributie bonboekjes afgehaald worden want brood, schoenen en textiel zijn van nu af alleen te krijgen in een bepaalde hoeveelheid met distributiebonnen. Eind mei komt het telefoonverkeer weer langzaam op gang evenals de busverbindingen. De bruggen over het Twente kanaal zijn niet opgeblazen en de tramverbinding met Deventer wordt in juli hervat. Ogenschijnlijk herneemt het gewone leven zijn gang.

Kinderen uit de door de oorlog getroffen gebieden kunnen twee maanden op vacantie naar de Ostmark ( Oostenrijk) Zeven en twintig Zutphense kinderen geven zich op zes worden er uitgekozen. In oktober richt de Rijkscommissaris “De winterhulp” op ter ondersteuning van behoeftige staatsburgers, ook gaat de Walburgkerk dicht vanwege brandstofgebrek en mag vanaf 31 oktober 1940 niemand meer de straat op tussen 24.00 een 4.00 uur. Uitgezonderd mensen van brandweer, politie, luchtbescherming bij luchtalarm.

Met ingang van 1 september 1941 wordt het werk van de gemeenteraad opgeschort. De taak van raad en college wordt door de burgemeester overgenomen. Wethouders worden belast met de voorbereiding van de voorstellen.plankier-ijssel

Foto: Om bij de gemeentepont te komen tijdens hoogwater werd dit plankier gelegd. Foto Stedelijk Museum.

Omzagen Wilhelminaboom en de gevolgen.

In de nacht van 16 op 17 december 1940 wordt de Wilhelminaboom op het ’s Gravenhof door drie burgers en iemand in een Duits uniform omgezaagd.

De volgende dag staat in de Zuphensche Courant een gepeperd stuk onder de kop “Laf”.
Daarin staat ondermeer: “Vannacht is een uiterst laffe daad gepleegd die de meeste Zutphenaren diep heeft gegriefd. In het nachtelijk duister hebben onbekenden den fraaien boom, die al zooveel jaren een sieraad is voor het 's-Gravenhof, op ongeveer 1 1/2 meter boven den beganen grond afgezaagd. Op deze laffe wijze meenen belhamels, het woord belhamel beperkt den leeftijd van deze onvaderlandsche individuen geenszins, blijkbaar uiting te moeten geven aan hun gevoelens. Dergelijke daden zijn geen uiting van kracht maar van uiterste zwakheid. En juist nu, nu ons volk al zijn krachten inspant om zijn zelfstandige plaats in Europa, dat na den oorlog zal ontstaan, te behouden, nu hebben we krachtige mannen nodig en geen lafaards”.

Naar aanleiding van het bovenstaande worden de heren H.G.J. en G.C. Schillemans, uitgever en hoofdredacteur van de Zutphensche Courant door de Duitsers gevangen genomen en gedurende drie maanden opgesloten. In de periode 24 december 1940 tot 8 maart 1941 verschijnt er geen krant. De Burgemeester Mr. J. Dijckmeester en de commissaris van politie de heer J. Bokma worden eveneens gevangen gezet omdat zij beiden niet hebben voorkomen dat Zutphense burgers hun verknochtheid aan het Huis van Oranje toonden door de daad van vandalisme te bedekken met bloemen en vaderlandse liederen te zingen. De burgemeester is in mei 1941 weer in functie, de commissaris blijft buiten dienst. Veel inwoners plukken takjes van de boom en zetten die voor hun ramen met een oranjestrik.
In het museum herinneren de zaag en een van de stam gemaakte tabakspot aan deze laffe daad.
Een onbekende dichter zegt o.a.

Vandalenhand in duistere nacht,
Heeft een boom om zeep gebracht.
Burgerdeugd en samenstreven
Brengt ook die boom weer tot leven.

Eens zal toch de dag aanbreken
dat het uit is met die streken.
Eenmaal komt de schone tijd
dat het uit is met de strijd
dan zal recht en wet regeren,
Wilhelmina wederkeren
en ons volk, gelouterd, sterk
gaat in vrede weer aan het werk.omzagen-Wilhelminaboom-

Foto: De omgezaagde Wilhelminaboom Foto Stedelijk Museum.

tumblr visit counter